DE MIDDELEEUWEN OLDAMBT EN DE CLEYNE HORTUS

Over tafelmanieren en andere zaken

herwaardering van tafelen

Vanaf de Hoge Middeleeuwen was er een ontwikkeling gaande naar het goede en gewenste gedrag, eerst bij edelen en daarna bij burgers die woonden achter stadsmuren. Dat gewenste gedrag werd gestalte gegeven via onder andere christelijke deugden. Het werd evenzo van belang voor het communiceren aan tafel.

De belangrijkste onderdelen van het goede en welgemanierde gedrag aan tafel waren zelfbeheersing, matiging en welsprekendheid. Deze grootheden zijn ook aan de orde in de bijlage hernieuwd centraal gezag behorende bij het hoofdstuk INSPIREREND van onze website en zijn terug te voeren op de christelijke deugden. Toen goed tafelgedrag gemeengoed was bij de edelen, wist iedereen dat men zich wel móest aanpassen, omdat anders de plaats aan tafel en aldus de plaats binnen de sociale structuur niet kon worden behouden of verkregen. Elke stand in de Middeleeuwen van hoog tot laag was weer onderverdeeld in lagen. Men rees of daalde via deze lagen omhoog of omlaag. Daarom werden naast zelfbeheersing, matiging en welsprekendheid ook zang en dans belangrijk bij met name de edelen, wilde je een (sociale) carrière maken.




















Welgemanierde omgangsvormen aan tafel verspreidden zich naar de burgerij in de steden. Tijdens de Late Middeleeuwen was goed gedrag aan tafel volledig ingeburgerd en dat laatste woord zegt genoeg. Het was welbekend wat goed gedrag was en wat niet. Of iedereen zich er onder alle omstandigheden aan hield is van een andere orde. En onze algemene moderne houding ten opzichte van een dagelijks gedekte tafel is ook weer niet om over naar huis te schrijven. Een bordje met de avondmaaltijd op schoot staat immers ver af van een rustig moment aan tafel. Aan tafel kunnen we namelijk niet alleen de tijd nemen voor de maaltijd, maar ook een goede conversatie voeren. Wij zijn ervan overtuigd dat de tafelmanieren van de Hoge en Late Middeleeuwen verder ontwikkeld waren dan menige film ons voorschotelt waarin de periode van de Middeleeuwen in beeld wordt gebracht.

In de Late Middeleeuwen was serviesgoed gemeengoed geworden, of het nu kostbaar was en veelsoortig of eenvoudig en beperkt. Op tafel, met bij voorkeur een ongerept wit laken(!), verschenen houten, tinnen, zilveren of gouden borden en schalen. Er waren bekers van hout, aardewerk of tin. Men kende allerlei soorten glazen, van eenvoudig tot rijk versierd. En er waren schenkkannen van aardewerk, glazen en tinnen karaffen én prachtige speciale waterschenkkannen van aardewerk of zelfs van zilver met goud bewerkt in de vorm van een fabeldier of anderszins. Het bestek bleef beperkt tot een lepel en een mes. Een vork was bestemd voor gebruik in de keuken en voor de rest mocht de duivel zijn vork houden. Men kende wel een vleesprikker. En de vingers mocht men schoonmaken met een servet. En een extra lakenrand aan het tafellaken deed ook goede dienst of er kwam zelfs een bediende langs met een kom met gezeefd lauwwarm water, waarin heerlijke kruiden waren gekookt. Daarmee kon men de handen dan reinigen, maar je mocht aansluitend niet de natte handen drogen aan je kleding, want daarvoor diende de doek die erbij zat.

Goede manieren werden op kloosterscholen, kapittelscholen en later op wereldlijke scholen aan de leerlingen bijgebracht. Men kreeg les in de zogenoemde mores, de goede manieren en omgangsvormen. Deze werden beschreven in manuscripten. Deze circuleerden vanaf de Hoge Middeleeuwen ook in hofkringen en tijdens de Late Middeleeuwen ook onder de burgerij. Naast de goede manieren leerde men allerlei praktische regels over het huishouden, het beheren van geld en bijvoorbeeld het familieleven. Voorbeelden van een manuscript over welgemanierd gedrag is De boec van seden van omstreeks 1295 en Manieren alsmen over tafel hantieren uit 1496.

Bovenstaande tekst vindt haar basis in het boek tijdgeest in de middeleeuwen, met de ondertitel over (stille) communicatie, kleding en de ideale mens. Dat is het zevende boek uit de twaalfdelige serie vore ene maeltijt met smakelijcheit. Deze serie wordt door ons in 2024/2025 uitgegeven. Zie voor verdere informatie het hoofdstuk BOEKEN van deze website.


vore ene maeltijt met smakelijcheit!

AFBEELDING

1. Het banket van Caesar en Cleopatra, Les faits des Romains, of La grant hystoire Cesar, manuscript uit 1479, graafschap Vlaanderen
British Museum